George Serafeim is an Assistant Professor of Business Administration in the Accounting and Management Unit. He teaches the course "Leading the Global 1000" in the MBA elective curriculum and co-chairs the Executive Education program "Innovating for Sustainability." Previously he has taught the "Financial Reporting and Control" course in the MBA required curriculum, the field course "South Africa; Innovating for Sustainability in an Emerging Market" in the MBA elective curriculum, and the doctoral seminar "The Role of the Corporation in Society." These courses have been created by Professor Serafeim and Professor Robert Eccles as part of a broader research agenda on reconceptualizing the role of the corporation and capital markets in society.
Professor Serafeim's research interests are international, focusing on how corporations can break trade-offs to improve their financial performance while contributing positively to society and how investors can integrate environmental, social, and governance (ESG) data in the capital allocation process. His work has been published in prestigious academic and practitioner journals such as the Strategic Management Journal, Journal of International Business Studies, Review of Accounting Studies, Journal of Accounting Research, Journal of Finance, Contemporary Accounting Research, Management Science, Financial Analysts Journal, MIT Sloan Management Review, Journal of Applied Corporate Finance, Director Notes, Harvard Business Review and has also appeared in media outlets including Bloomberg, Financial Times, The Wall Street Journal, The Guardian, NPR and Responsible Investor. He has written more than twenty business cases on organizations from around the world. He is the co-author of a book on the transparency and valuation of insurance companies and the co-author of a study, commissioned by the European Union, that evaluated the relevance of public information disclosed during the transition of European companies to IFRS.
Professor Serafeim's work with Professor Ioannis Ioannou on corporate sustainability and sell-side investment recommendations received the best paper award from the Academy of Management, and their work on corporate sustainability and access to finance received the best paper award from the United Nations Principles for Responsible Investment network. Professor Serafeim's research with Professor Paul Healy on corruption and firm performance was awarded the Hermes Fund Manager best paper prize and his work with Robert Eccles on The Performance Frontier was recognized as "The Big Idea" at Harvard Business Review. He currently serves on the Technical Review Committee of the Global Initiative for Sustainability Ratings that is designing a generally accepted standard for sustainability ratings. Moreover, he is a member of the Standards Council of the Sustainability Accounting Standards Board that is engaged in the development and dissemination of industry-specific sustainability accounting standards. He has served as an advisor to numerous organizations around the world and he is a partner at KKS Advisors.
Professor Serafeim earned his doctorate in business administration at Harvard Business School, where his dissertation was recognized with the Wyss Award for Excellence in Doctoral Research. He received a master's degree in accounting and finance from the London School of Economics and Political Science, where he was awarded the Emeritus Professors' Prize for best academic performance.
Greece: My thoughts
Greece and Corruption
Some of my thoughts on what led to the Greek crisis and what executives can do
Παρακολουθώ τον τελευταίο καιρό τις εξελίξεις στην Ελλάδα με ενδιαφέρον. Το γεγονός ότι τα πράγματα πηγαίνουν από το κακό στο χειρότερο δεν είναι νέο. Το να καταλάβουμε γιατί φτάσαμε εδώ και πως μπορούμε να βγούμε από αυτό το αδιέξοδο είναι μια πιο σημαντική συζήτηση, αν και καταλαβαίνω ότι ίσως τα μέσα μαζικής ενημέρωσης να μην ενδιαφέρονται για κάτι το οποίο δημιουργεί λιγότερο δραματικές μνήμες και ίσως να μην ‘πουλάει’ το ίδιο καλά.
Σε αυτό το άρθρο θα αναφερθώ στο πως η εκτεταμένη διαφθορά στην πολιτική σκηνή μεταφέρθηκε στην κοινωνική τάξη και ως αποτέλεσμα μείωσε τις ελληνικές επενδύσεις σε καινοτομίες και την ικανότητα της ελληνικής οικονομίας να καινοτομήσει. Αυτή η υπόθεση προέρχεται από την έρευνα που κάνω τον τελευταίο χρόνο μελετώντας επιχειρήσεις και κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο. Τον τελευταίο μήνα ρώτησα τους ανώτατους manager σε εταιρίες ανά τον κόσμο εάν επιχειρήσεις που πληρώνουν μίζες μειώνουν τις επενδύσεις τους σε καινοτομίες και την ικανότητά τους να καινοτομούν. Η απάντηση είναι ένα ηχηρό ‘ναι’ από το 75% των ερωτηθέντων. Η αιτιολογία που υποστηρίζω σχετικά με την ανωτέρω απάντηση είναι ότι επιχειρήσεις που προσπαθούν να είναι ανταγωνιστικές, όχι με βάση την ποιότητα των προϊόντων και υπηρεσιών τους, αλλά με βάση διεφθαρμένες πρακτικές, όπως το να πληρώνουν μίζες για να πουλάνε τα προϊόντα και τις υπηρεσίες τους ή να παίρνουν άδειες και άλλες διευκολύνσεις, είναι σε χειρότερη θέση ως προς το να καταλάβουν τη σημασία της καινοτομίας και να προσελκύσουν ανθρώπινο δυναμικό που εκτιμά την ανάπτυξη καινοτόμων προϊόντων και υπηρεσιών.
Αυτό είναι ακριβώς που συνέβη και στην Ελλάδα και πιστεύω ότι συνέβαλε σε ένα μεγάλο βαθμό στο να φτάσει η Ελλάδα στο σημείο που είναι τώρα. Για τα τελευταία τουλάχιστον 30 χρόνια η διαφθορά στην Ελάδα αυξάνει με αλματώδεις ρυθμούς. Ποιος στην Ελλάδα δεν έχει τριγύρω του δεί πολίτες που πληρώνουν τους εξεταστές για να πάρουν άδεια οδήγησης, να αποφεύγουν να πληρώσουν φόρους, να ανταλάσσουν χάρες με δημόσιους υπαλλήλους που έχουν τη δύναμη να μεταφέρουν τα παιδιά τους σε άλλο στρατόπεδο ή πανεπιστήμιο, να μην εκδίδουν αποδείξεις, δημόσια έργα τα οποία είναι παράλογα τιμολογημένα κτλ. Αυτό το περιβάλλον εκτεταμένης διαφθοράς έχει ένα σημαντικό αποτέλεσμα: όλοι συνειδητοποιούν ότι αυτοί είναι οι όροι του παιχνιδιού και συνεπώς προσπαθούν να προσαρμοστούν στο περιβάλλον αυτό. Συνεπώς, οι πολίτες δεν μαθαίνουν να οδηγούν σωστά, μαθαίνουν τεχνικές για το πως να αποφεύγουν φόρους, προσπαθούν να πάρουν θέσεις με δύναμη στο δημόσιο τομέα ή να γνωρίσουν ανθρώπους στις σωστές θέσεις, και μαθαίνουν ότι μπορείς να γίνεις πλούσιος με το να πληρώνεις μίζεις για να αναλαμβάνεις δημόσια έργα τα οποία είναι υπερτιμολογημένα. Όλες αυτές οι φιλοδοξίες όμως δεν αφήνουν τους πολίτες να αφιερώσουν χρόνο στο να είναι παραγωγικοί και να σκεφτούν πως μπορούν να παράγουν προϊόντα και υπηρεσίες καλής ποιότητας. Το δεύτερο αποτέλεσμα αυτού του περιβάλλοντος είναι ότι πολλοί πολίτες, οι οποίοι δεν θέλουν να είναι μέρος αυτού του παιχνιδιού, αποφασίζουν να φύγουν και να είναι μέρος ενός περιβάλλοντος στο οποίο μπορούν να δουλεύουν και να αμοίβονται για προϊόντα και υπηρεσίες οι οποίες είναι ανταγωνιστικές, είτε με βάση την ανώτερη ποιότητά τους είτε με βάση τη χαμηλή τιμή τους.
Για οποιονδήποτε με στοιχειώδεις γνώσεις επιχειρηματικής διοίκησης αυτό είναι μία συνταγή για καταστροφή. Ένας οργανισμός σαν αυτόν τον οποίο έχω περιγράψει παραπάνω, είτε αυτός είναι μια οικογένεια, μια εταιρία, μία πόλη, ή μία χώρα, θα υποφέρει στο μέλλον από το γεγονός του ότι αποτυγχάνει να προσφέρει στην κοινωνία πολύτιμα προϊόντα και υπηρεσίες. Τότε τι μπορεί να γίνει για να αποφύγει η Ελλάδα αυτό το καταστροφικό μέλλον; Κατά την διάρκεια της έρευνας μου ρώτησα ανώτατους managers από όλο τον κόσμο τι μπορεί να καταπολεμήσει την διαφθορά; Η απάντηση η οποία είχε την μεγαλύτερη υποστήριξη δεν ήταν κάποια αλλαγή στους νόμους και στις πολιτικές, αν και αυτά τα μέτρα μπορούν να επιτύχουν ως ένα σημείο. Η απάντηση ήταν δέσμευση από την ηγεσία ότι φαινόμενα επιχειρηματικής ή κυβερνητικής διαφθοράς σε καμία περίπτωση δεν θα γίνουν ανεκτά. Και όταν λέω ηγεσία εννοώ επιχειρηματική και κυβερνητική ηγεσία. Οι διευθύνοντες σύμβουλοι των μεγαλυτέρων επιχειρήσεων της Ελλάδας πρέπει να δεσμευτούν ότι οι επιχειρήσεις τους δεν θα είναι μέρος αυτού του παιχνιδιού και να επενδύσουν στο μέλλον προσπαθώντας να ανταγωνιστούν με καθαρά χέρια. Αυτό σίγουρα θα έχει μια αρνητική επίδραση στο άμεσο μέλλον στην κερδοφορία τους αλλά μακροπρόθεσμα θα έχει τεράστια κέρδη. Και αν δεν είναι ικανοί να κάνουν αυτή τη δεύσμευση τότε οι μέτοχοι αυτών των εταιριών πρέπει να πάρουν ένα πιο ενεργό ρόλο και να αντικαταστήσουν αυτούς τους διευθύνοντες συμβούλους με άλλους που είναι ικανοί να δεσμευτούν. Οι μέτοχοι έχουν τα κίνητρα να το κάνουν αυτό, απλά ας κοιτάξουν τις αποδόσεις στο χαρτοφυλάκιό τους για τα τελευταία χρόνα από επενδύσεις που έχουν κάνει σε ελληνικές επιχειρήσεις. Η κυβερνητική ηγεσία πρέπει να αναλάβει πιο ενεργό ρόλο στο να εφαρμόζει τους νόμους. Αν το κάνει αυτό τότε θα έχει δημιουργήσει το αναγκαίο περιβάλλον έτσι ώστε ο ιδιωτικός τομέας να δημιουργήσει πλούτο για την χώρα. Οι διευθύνοντες σύμβουλοι αυτής της χώρας πρέπει να κοιτάξουν τους εαυτούς τους στον καθρέφτη και είτε να παραιτηθούν είτε να αλλάξουν τις πρακτικές τους.
Greece: In need of a new strategy and leaders
This is an article we wrote eight months ago but never found the time to publicize (written in Greek)
Η αγορά των ελληνικών ομολόγων και οι ευμετάβλητες χρηματιστηριακές αγορές είναι ενδεικτικές της αβεβαιότητας των επενδυτών σχετικά με το αποτέλεσμα του σχεδίου αναδιάρθωσης της ελληνικής οικονομίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η άνοδος των επιτοκίων κατά 0.6% και η πτώση του δείκτη ΧΑΑ, όταν ο πρωθυπουργός ανακοίνωνε την είσοδο της χώρας στο πλαίσιο οικονομικής στήριξης. Πέρα από την κινδυνολογία περί διεθνών κερδοσκοπικών παιγνίων, η αλήθεια είναι απλή: μέχρι το 2012, το ελληνικό χρέος θα ανέλθει από 114% σε 150% επί του ΑΕΠ και η Ελλάδα καλείται να αυξήσει το ακαθάριστο εθνικό προϊόν της κατά 13% αποκλειστικά για την αποπληρωμή των τόκων,την στιγμή που ο κρατικός προϋπολογισμός (πλην των τόκων) παρουσιάζει έλλειμμα -4% επί του ΑΕΠ (2009). Είναι σε θέση, επομένως, η Ελλάδα να επιτύχει τους στόχους αυτούς;
Η σύγκριση της ελληνικής οικονομίας με το παράδειγμα της Αργεντινής την περίοδο 1990-2001 πιθανώς να απαντά την παραπάνω ερώτηση. Οι δυο χώρες παρουσιάζουν προφανείς και σημαντικές ομοιότητες ως προς την δημοσιονομική πολιτική, την παραγωγικότητα και την έλλειψη αποτελεσματικής διακυβέρνησης. Όπως και στην περίπτωση της Αργεντινής, η υιοθέτηση σταθερής νομισματικής ισοτιμίας και το υψηλό κόστος παραγωγής και εργασίας ανέστειλε την ανταγωνιστικότητα της Ελλάδας στις διεθνείς αγορές. Το ελλειμματικό εμπορικό ισοζύγιο (1.7% και 11.2% επί του ΑΕΠ για Αργεντινή και Ελλάδα αντίστοιχα) επέφερε την ανάγκη πυρετώδους δανειοληπτικής πολιτικής και την διόγκωση του δημοσιου χρέους (62% και 114% επί του ΑΕΠ για Αργεντινή και Ελλάδα αντίστοιχα), καθώς επίσης έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην αύξηση της ανεργίας και την ανεπαρκή κατάρτιση του εργατικού δυναμικού. Το οικονομικό περιβάλλον αυτό ευδοκίμησε στα πλαίσια μιας ατελούς πολιτικής ηγεσίας με αδύναμη βούληση για ρηξικέλευθες αλλαγές. Η διαφθορά και ο χρηματισμός κομματικών στελεχών δεν θα μπορούσε άλλωστε να κυοφορήσει υγιείς μεταρρυθμίσεις. Αντιθέτως, η διαφθορά αυτή διέβρωσε περαιτέρω τον κρατικό μηχανισμό που υπήρξε ανεπαρκής για τον έλεγχο της αυξανόμενης φοροδιαφυγής και φοροκλοπής. Αποτέλεσμα του μοντέλου αυτού ηγεσίας ήταν η πτώχευση της Αργεντινής (Δεκέμβριος, 2001) με την παρεπόμενη αναδιοργάνωση του χρέους και έξοδο της χώρας από την σταθερή νομισματική ισοτιμία. Αποτελεί, επομένως, η χρεωκοπία την λύση στην ελληνική κρίση;
Το σχέδιο "διάσωσης" της ελληνικής οικονομίας προβλέπει μια σειρά διοικητικών και νομοθετικών μεταρρυθμίσεων για τον έλεγχο των ανεξέλεγκτων δαπανών και την καταπολέμηση της φοροδιαφυγής. Παρα το γεγονός ότι ο σχεδιασμός αυτός βασίζεται σε κοινά αποδεκτούς στόχους, η υλοποίηση του από τα ίδια στελέχη του κρατικού μηχανισμού που οδήγησαν την χώρα στην παρούσα κρίση καθιστά το εγχείρημα τουλάχιστον ριψοκίνδυνο. Επομένως, είναι παράλογο να αναμένει κανεις ότι ένας διεφθαρμένος κρατικός μηχανισμός θα μπορέσει να υποστηρίξει με αποφασιστικότητα τους μακροπρόθεσμους και δύσκολους στόχους. Είναι παράλογο ένα σημαντικό μέρος των εσόδων που θα επιφέρουν το μέτρα για την αναδιάρθωση της ελληνικής οικονομίας να κατασπαταλείται σε ένα σύστημα διακυβέρνησης που έχει επανειλημμένα αποδείξει την αντιπαραγωγικότητα του. Επομένως, ο σχεδιασμός αυτός εκτιμάται ότι θα αποτύχει, αφήνοντας ένα κράτος υπερχρεωμένο, όπως έγινε στο παράδειγμα της Αργεντινής.
Η χρεωκοπία, η έξοδος από το κοινό ευρωπαϊκό νόμισμα και η αναδιάρθωση του χρέους θα δημιουργήσουν τις απαραίτητες πιεστικές τάσεις για θεσμικές αλλαγές. Η απαγκίστρωση των σημαντικών αποφάσεων από ένα αναποτελεσματικό μοντέλο διακυβέρνησης θα ενισχύσει την φερεγγυότητα της χώρας στις διεθνείς αγορές. Παράλληλα, η πλήρης αποκρατικοποίηση κακοδιοικούμενων δημόσιων επιχειρήσεων, η εκκαθάριση του κρατικού μηχανισμού από στελέχη όλων των βαθμίδων που προώθησαν ληστρικές πρακτικές διοίκησης δημοσίου χρήματος, και η δήμευση περιουσίας-παραγώγου φοροδιαφυγής θα ενισχύσουν την κοινωνική σύμπνοια για υποστήριξη των οικονομικών μεταρρυθμίσεων. H στρατηγική τοποθέτηση της Ελλάδας στις αγορές προϊόντος, εργασίας και κεφαλαίου θα αποτελέσει καταλύτη στην επιτυχημένη αναδόμηση της χώρας. Συγκεκριμένα:
- Σε ποιές αναπτυσσόμενες αγορές μπορεί να επικεντρωθεί η ελληνική παραγωγή; Ποιοι πόροι προσφέρουν την δυνατότητα ανάπτυξης στρατηγικού πλεονεκτήματος έναντι τρίτων χωρών; Το εθνικό προϊόν θα ανταγωνιστεί σε επίπεδο κόστους η ποιότητας; Για παράδειγμα, ο ετήσιος κρατικός προϋπολογισμός προβλέπει έξοδα ύψους 2,15 δις ευρώ για την γεωργία, 1,7 δις ευρώ για την μεταποίηση, 186 εκ. ευρώ για την ενέργεια, 148 εκ. ευρώ για τον τουρισμό και 41 εκ. για την ναυτιλία. Δεδομένου ότι η γεωργική παραγωγή βασίζεται στην καλλιέργεια σιτηρών (3.100 χιλ. τόνοι, 2007) και ζαχαρότευτλων (1.600 χιλ. τόνοι, 2007), αγορές στις οποιες παρατηρείται πτώση εσόδων κατά 45% και άνοδος του κόστους κατά 63% την πρόσφατη πενταετία, η εμμονή της ελληνικής ηγεσίας να κατανέμει σταθερά σημαντικό ποσοστό πόρων σε γεωργία και μεταποίηση σημαίνει ότι η Ελλάδα έχει την δυνατότητα να ανταγωνιστεί στις διεθνείς αγορές κράτη όπως την Πολωνια, τη Βουλγαρία αλλά και την Κίνα και την Ινδία στην παραγωγή των συγκεκριμένων γεωργικών προϊόντων, το οποίο απλά και ως σκέψη είναι ουτοπικό.
- Ποιές αλλαγές (όπως ο περιορισμός της δράσης των συνδικάτων, η διαβίου εκπαίδευση και η αποκρατικοποίηση εκπαιδευτικών κέντρων) θα αποτελέσουν την βάση για ένα ευέλικτο και καταρτισμένο εργατικό δυναμικό; Η αγορά εργασίας θα ανταγωνιστεί σε επίπεδο κόστους η ποιότητας; Συγκεκριμένα, το γεγονός ότι ο δημόσιος τομέας είναι ο βασικός εργοδότης στην Ελλάδα κατευθύνει την κατανάλωση πόρων σε αντιπαραγωγικούς τομείς, την στιγμή που η αύξηση των εξαγωγών δύναται ουσιαστικά να εξομαλύνει τον φρενήρη εξωτερικό δανεισμό.
- Ποιό είναι το νομικό, τεχνολογικό και οικονομικό πλαίσιο που θα προσελκύσει ξένες επενδύσεις; Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το γεγονός ότι την τελευταία τριετία εκδιδόταν 1 φορολογική απόφαση και εγκύκλιος ανά 2-3 μέρες, ενώ προβλέπεται ότι η πρόσφατη φορολογική μεταρρύθμιση θα ανεβάσει τον αριθμό αυτό στην 1 εγκύκλιο ανά μέρα.
Οι παραπάνω μεταρρυθμίσεις απαιτούν μια ισχυρή ηγεσία ανεξάρτητη από μικροπολιτικές, διεφθαρμένα στελέχη και προσωπικές επιβουλεύσεις. Το έλλειμμα διακυβέρνησης και ηγεσίας έσυρε την Ελλάδα σε ένα φαύλο κύκλο αντιπαραγωγικότητας και αποσύνθεσης. Τα 110 δις ευρώ εξαγοράζουν το όνειρο μιας χώρας και η ελπίδα αυτή ξανακτίζεται με την ίδια σαθρή διακυβέρνηση και με τον ίδιο αναποτελεσματικό κρατικό μηχανισμό. Οι χρηματαγορές όμως δεν επενδύουν σε όνειρα, αντιθέτως, αναγνωρίζουν την έλλειψη φερεγγυότητας της ελληνικής ηγεσίας και δικαιολογημένα αφήνουν την Ελλάδα χρεωκοπημένη.
George Serafeim
Assistan Professor of Business Administration, Harvard Business School
Maria Loumioti
Doctoral Candidate, Harvard Business School